ADOS-2 (Autism Diagnostic Observation Schedule – Second Edition) to częściowo ustrukturyzowany, wystandaryzowany protokół obserwacji zachowań związanych z ASD. Badanie prowadzi przeszkolony diagnosta w ściśle określony sposób, a jego wynik jest kodowany według standardu narzędzia.
ADOS-2 może być wykorzystywany także kontrolnie – aby uchwycić zmiany w funkcjonowaniu i postępy wynikające z terapii (w zależności od wskazań i celu oceny).
ADI-R (Autism Diagnostic Interview – Revised) to wystandaryzowany, ustrukturyzowany wywiad kliniczny prowadzony z rodzicem/opiekunem (najczęściej bez udziału dziecka). Uzupełnia ADOS-2 i pozwala zebrać szczegółowe informacje o rozwoju, komunikacji, relacjach społecznych oraz zachowaniach powtarzalnych.
Test ADOS-2 to wystandaryzowany protokół obserwacji, co oznacza, że diagnoza autyzmu opiera się na obserwacji osoby badanej przez wykwalifikowanego specjalistę w zakresie diagnostyki autyzmu. Standaryzacja polega na tym, że badanie przebiega według ściśle określonych zasad. Nazwa ADOS-2 to skrót od Autism Diagnosis Observation Schedule, a cyfra 2 oznacza najnowszą, zmodyfikowaną wersję testu. Obecnie prowadzone są badania nad wdrożeniem wersji ADOS-3, która nie jest jeszcze dostępna w praktyce klinicznej.
Test ADOS-2 stosowany jest w diagnostyce autyzmu zarówno u dzieci, młodzieży, jak i dorosłych. Badanie można przeprowadzać już od 12. miesiąca życia. W zależności od wieku oraz poziomu rozwoju językowego wybiera się jeden z pięciu modułów testu. Najmłodsze dzieci diagnozowane są przy użyciu Modułu T i Modułu 1, natomiast dorośli – w tym osoby z podejrzeniem Zespołu Aspergera – diagnozowani są za pomocą Modułu 4 ADOS-2.
W przypadku dzieci badanie autyzmu przy użyciu ADOS-2 polega na zabawie, którą diagnosta prowadzi według określonej procedury. Zadaniem diagnosty jest obserwacja zachowań społecznych oraz sposobu komunikacji dziecka. Wraz z wiekiem osoby badanej podczas testu pojawia się mniej zabawy, a więcej ustrukturyzowanej rozmowy zgodnej z protokołem ADOS-2. W przypadku dorosłych diagnostę interesuje głównie rozmowa, podczas której oceniane są zarówno wypowiedzi, jak i zachowania osoby badanej – np. utrzymywanie kontaktu wzrokowego, rozpoznawanie emocji, stosowanie gestów w komunikacji. Przeprowadzenie badania wymaga odpowiedniego przeszkolenia, a diagnoza powinna nastąpić bezpośrednio po jego zakończeniu ze względu na szczegółowość oceny.
Test ADOS-2 został opracowany na podstawie badań nad zachowaniami i komunikacją osób z autyzmem. W porównaniu z innymi narzędziami diagnostycznymi, badanie ADOS-2 pozwala jednoznacznie określić, czy osoba badana przejawia objawy autyzmu i w jakim nasileniu. Oceny dokonuje wykwalifikowany diagnosta, przeszkolony w rozpoznawaniu charakterystycznych zachowań. W przypadku innych metod, takich jak kwestionariusze czy wywiady, diagnoza opiera się na obserwacjach rodziców lub opiekunów, którzy nie zawsze są w stanie wychwycić objawy autyzmu.
W wyniku prac nad testem ADOS-2 opracowano dokładną procedurę badania i oceny. Zabawy podczas testu umożliwiają obserwację, czy dziecko bawi się symbolicznie lub przejawia powtarzalne zachowania. Pod uwagę brane są różne aspekty zachowania i komunikacji. Diagnosta dokonuje oceny na podstawie szczegółowo opisanych pozycji diagnostycznych, odpowiadając na pytanie: „czy i w jakim stopniu podczas badania zaobserwował objawy autyzmu?”. Wynik ADOS-2 przedstawiany jest w formie liczbowej, co pozwala określić nasilenie objawów typowych dla zaburzeń ze spektrum autyzmu. Wysokie nasilenie objawów obserwuje się, gdy większość pozycji diagnostycznych oceniona jest wysoko, natomiast niskie kody oznaczają brak zachowań charakterystycznych dla autyzmu.
Badanie ADOS-2 wykorzystuje się nie tylko do postawienia diagnozy u osób podejrzewanych o zaburzenia ze spektrum autyzmu, ale także do oceny postępów osiągniętych w terapii. Rozwój umiejętności w zakresie nawiązywania kontaktu, relacji oraz rozumienia i ekspresji emocji, który następuje w wyniku terapii, może zostać uchwycony przez kontrolne badanie ADOS-2.
Test ADOS-2 został opracowany na podstawie dwóch narzędzi do obserwacji zachowań osób z autyzmem, które powstały w latach 90. XX wieku. Pierwsze adaptacje ADOS-2 do polskich warunków przeprowadzono w latach 2013–2016. Dzięki swojej wartości diagnostycznej ADOS-2 stał się kluczowym narzędziem w diagnozowaniu autyzmu u dzieci, młodzieży i dorosłych.
Badanie protokołem wywiadu ADI-R przeznaczone jest dla dzieci i młodzieży. Polega ono na dwugodzinnej, ustrukturyzowanej rozmowie z rodzicem na temat rozwoju, zachowania i umiejętności dziecka w różnych okresach życia. Protokół wywiadu ADI-R jest uzupełnieniem badania ADOS-2 w diagnostyce zaburzeń ze spektrum autyzmu, szczególnie zalecanym w przypadku niskich wyników ADOS-2 lub gdy wyniki budzą wątpliwości (np. z powodu wysokiego poziomu lęku, nadpobudliwości psychoruchowej, które mogą wpływać na przebieg badania i jakość interakcji z diagnostą).